Ethnologie de l’Iran شناخت مردم ایران ( شما ) Anthropology of iran * (SHEMA) Shenakht mardom iran
هرگونه استفاده از نوشته های این وب بدون اجازه کتبی نویسنده اکیدا" ممنوع است
علیرضاآیت اللهی از1341 فولکلوریست،1345محقق دانشگاه تهران و همکار«فرهنگ مردم» ، 1351 نخستین کارشناس مردمشناسی دانشگاهها،1354 مدرس مردمشناسی دانشکاه ابوریحان و با تحصیلات دکتری مردم شناسی در فرانسه در 1365 ،استاد مردم شناسی دانشگاه شهید بهشتی بوده است

مردم شناسی ایران : آداب و رسوم رمضان در تهرانِ دهه 1350 (44) ، شب بیست و هفتم . مراد کشون

یکشنبه 13 مرداد 1392

نویسنده: Alireza Ayatollahi ( Tehran.Iran ( علی رضا آیت اللهی ( ایران.تهران ) | طبقه بندی:كلٌیات.سایت.نویسنده، اقتصاد.بازرگانی.بیمه، تاریخ.دین.روحانیت، مراسم مذهبی، خوراكیها و تغذیه، تفنن و سرگرمی، 

کله پاچه

در باره وضعیٌت نان در تهران دهه 1350 که نوشتم اشاره ای هم به انتقال فرهنگ ، کثرت فرهنگی و وحدت فرهنگی دریک جامعه داشتم که از مباحث « مکتب اشاعه » در مردم شناسی ، و بیماری اجتماعی بزرگی بنام اتنو سانتریسم هستند . قبل از انقلاب ، در یکی از شهرهای متوسط ایران ، یک دبیر آموزش و پرورش ، که لیسانسیه ریاضی هم بود ، با علاقه مندی بسیار به جمع آوری فولکلور آنجا پرداخته بود؛ و تصور می کرد که قصه ی خاله سوسکه یا ترانه ی « سردست یارم مخمل کاشی » و...از شهر وی برخاسته است و از آنجا به تهران و سایر شهرهای ایران رسیده است ؛ حال آنکه  بنا به تجربیات بیش از نیم قرنی که در فولکلور - مردم نگاری و مردمشناسی ایران دارم به نظر من ادبیٌات شفاهی دوقرن اخیر ایران ، تقریبا" به تمامی ، از شهر تهران ناشی شده است و در این شهر نیز ابتدا در آنچه که نزد اعیان و اشراف زمان خود و به خصوص خاندان سلطنتی قاجار بوده است مد شده است ، از آنجا به خانواده های طبقات پائین تر به عنوان تقلید سرایت کرده است و به صورت رسمی عمومی جلوه گر شده است و نهایتا" گاه به حدٌ تقدیس رسیده است ؛ مثل تعزیه در شب های نوزدهم و بیست و یکم ماه مبارک رمضان که نوشته اند :
«تعزیه در رمضان 
تا پایان سلطنت محمدعلیشاه، مجالس تعزیه معمولا در ایام ماه محرم و صفر در تهران اجرا می شد، ولی در دوران احمدشاه در ساختمان تکیه آقا در حصار بوعلی شمیران (جنوب نیاوران) به دستور کامران میرزا نایب السلطنه، تعزیه خاص ماه رمضان بعدازظهرها تا قبل از افطار در مقابل احمدشاه و خانواده سلطنتی اجرا می شد . »
درست مثل اصل تعزیه های تاسوعا و عاشورا که توسط حاج میرزا آغاسی ( احتمالا" بنا به تعزیه های مختصر تر قبلی ، امٌا عامل همنوائی و همآهنگی و وحدت شیعیان دوازده امامی با آمادگی نظامی گری از جمله توسط زنجیر و قمه و قلوه سنگ وبسیار باشکوه و مهیب... ) ، صدر اعظم محمدشاه قاجار ، ناصرالدین شاه قاجار ، و امثال آنان رونق گرفته است .
امٌا آنچه مربوط به حضرت علی (ع) می شود می تواند ریشه در قبل از سلطنتِ مد سازی و رسم نمائی های مذهبی صفویان ، در برخی از صوفیگری ها ، داشته باشد ؛ چنانکه در سال 1351 در خانقاه صفی علیشاه تهران یکی از دراویش دارای دکترا ی حقوق و ملبس به لباس اروپائی تعریف می کرد که اصولا" کلٌه خوردن از اجزاء جشن های صوفیان قدیم بوده است و... آن را به کلٌه - پاچه خوری شب ( بیست و سوم ؟ و ) شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان در ایران ، به ویژه در شهر تهران ، ربط می داد .
وی تعریف می کرد که هر درویش میبایست در اینگونه مراسم یک کلٌه می خورده است (1) ؛ و امٌا :

یکی از مراسم ماه مبارک رمضان در تهران « کلٌه پاچه خوری در شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان » به فرض خوردن کلٌه - پاچه قصی القلب بی ایمانی چون ابن ملجم مرادی ، قاتل امیر مؤمنان حضرت علی علیه السلام بود ، که با شقاوت و ناجوانمردی تمام آن حضرت را در محراب عبادت از پشت مورد ضربه شمشیر قرار داده است  ؛ و گفته می شد برخی شب بیست و سوم هم می خورده اند ؛ و در هرحال در دهه 1350 که این رسم ، البته نه با رواج ورونق زیاد ، همچنان وجود داشت روزهای قبل از روز بیست و ششم و گاه همین روزهم به عنوان آخرین مهلت خرید کلٌه پاچه ، قصٌابی های فروشنده کلٌه پاچه ( که هنوز هم بیش از نیمی از آنان به همان صورت طبیعی و نشسته و آب آهک نزده می فروختند ) ، و شب بیست و هفتم هم کلٌه پزیهای تهران رونقی چشمگیر می یافتند .
به نظر می رسید که این کلٌه خوری جای این که برخاسته از نوعی سِحر قدیمی باشد ، نوعی جشن مردمی و باز به نظر ما در حقیقت نوعی تفنن بود ؛ تا جائی که مثلا" بر سر سفره یکی می گفت چشم چپ ان پدرسوخته را بده تا من قورت بدهم ! ، دیگری می گفت قرچک گوش این نامرد را بده تا من بجوم ! ودیگری می گفت تک زبان این ملعون خبیث را بده تا من بفرستم به خندق بلا ...
بر همین اساس سعی می شد که حتی الامکان کلٌه خوری در آن شب به صورت هرچه جمعی تر  و چه بسا طی یک میهمانی بزرگ باشد .
برخی از گروهها ، مثلا" اعضاء یک زورخانه ، یک بازارچه ، یک صنف ، و... برای جمع شدن و انسجام و وحدت هرچه بیشتر بین خود این شب را انتخاب می کردند و کلٌه - پاچه می خوردند ؛ با این تاکید که چون کلٌه پاچه سبب تشنگی می شود به ندرت به عنوان سحری مصرف می شد ، و موقع افطار نیز کم تر مطرح بود و در واقع به عنوان شام شب بیست و هفتم ماه مبارک رمضان با شادی و سرور به مصرف می رسید .


(1) در یزد و برخی از دیگر شهرهای ایران این مثل وجود دارد که : « کلٌه به کلٌه ، جگر ، محلٌه » .
*
دیگران در باره تهران قدیم نوشته اند :
2.مراد كشون!«
در تهران قدیم رسم بر این بود كه شب 27ماه مبارك را شب مرگ ابن‌ملجم مرادی، قاتل امیر‌المومنین(ع) بدانند و در آن شادی كنند. در این شب مردم عمدتا كله‌پاچه تناول می‌كردند و آجیل مراد می‌خوردند. ».

نظرات() 

مردم شناسی ایران : آداب و رسوم رمضان در تهرانِ دهه 1350 (13) ، نماز جماعت در شب اوٌل

جمعه 21 تیر 1392

نویسنده: Alireza Ayatollahi ( Tehran.Iran ( علی رضا آیت اللهی ( ایران.تهران ) | طبقه بندی:كلٌیات.سایت.نویسنده، تاریخ.دین.روحانیت، مراسم مذهبی، 

سه شنبه بیستم آبان 1348 که شب شد مطمئن بودیم که ماه مبارک رمضان 1389 قمری شروع شده است ؛ چون وقتی ماه شعبان سی روزه شد دیگر سی و یک روزه نمی شود ، به اصطلاح « ماه ، سی پُر » است و فردایش حتما" آغاز روزه گرفتن و عبادات  . امٌا سالهای 1345 و 1346 ماه سی پُر نشده بود و معلوم نبود که چه موقعی ماه میارک رمضان رؤیت خواهد شد ؛ و تا زمانی که ماه رؤیت نشود هم رمضان شروع نشده بود ، بلکه همچنان فضای « پیشواز از رمضان » بر شهر حاکم بود ؛ حتی در بسیاری از مساجد تهران که من از دانشجویان مومنی که در نقاط مختلف شهر اقامت داشتند پرس و جو کردم .


نماز جماعت در شب اوٌل رمضان 

 تقریبا" در تمام مساجد تهران نماز جماعت اقامه می شد . در برخی از مساجد نمار مغرب که اقامه می شد امام جماعت بیش از سایر شب ها طول می داد تا شاید خبری برسد و ماه را رؤیت کرده باشند ؛ گویا در برخی از مساجد شرق تهران نماز عشاء را به ساعتی در حدود ساعت بیست و یک موکول می کرده اند که تا حدودی این امر استثناء بود . در برخی از مساجد ، مثل مسجد لولاگر در خیابان نواب شمالی ، چهار راه آذربایجان ، که اطراف آن را هنوز ساختمانهائی بلند مرتبه فرانگرفته بود بین دونماز ، برخی از نماز گزاران به پشت یام مسجد ، اگر مسجدی گلدسته داشت به مأذن گلدسته ، یا سایر بلندیها ، یا میدان یا خیابان مجاور مسجد ، می رفتند تا شاید ماه نو را رؤیت کنند که اگر رؤیت می کردند امام جماعت از دونفر دیگر که که آنها را عادل تر از دیگران تشخیص داده بود ( و آن دونفر به این امر تفاخر می کردند ) می پرسید که آیا آنها هم ماه نو را دیده اند ؟ ، و اگر جوابشان مثبت بود آغاز ماه مبارک رمضان در حوزه امامت خود را اعلام می کردکه این اعلام در آن حوزه برای مردم حجٌت بود ؛ امٌا برخی از امامان موضوع را منوط به اعلان نظر مفتی متبوع خود می کردند که این مفتی قاعدتا" یکی از آیات یا آیات عظام مستقر در قم ، مشهد ، تهران و... بود . 
در آن اواسط دهه 1350 که هنوز مذهب بین مردم در درجه ئی والا وجود داشت ( و سپس تا 1356 روز به روز بیش از پیش تضعیف می شد ) پیروی و تقلید از مفتیان ، به خصوص تحت تاثیر قیام 15 خرداد 1342 ، به سه گرایش اساسی تقسبم می شد :
- آیات عظام مخالف نظام سلطنتی و در رؤس آنان آیت الله العظمی امام خمینی مقیم عراق
- آیات عظام نه چندان مخالف نظام که عملا" موافق آن تلقی می شدند چون آیات عظام شریعتمداری در قم و ... در عراق
- آیات عظامی که چندان گرایش سیاسی نداشتند چون آیت الله العظمی شاهرودی ؟ 
این است که برای اکثریت قریب به اتفاق مردم تا زمانی که رؤیت هلال ماه به اثبات نرسیده باشد ، که آنهم با ارتباط و موافت با حوزه علمیه قم ؟ در اخبار رادیو و تلویزیون ( که به نظر ما هنوز دوثلث از مردم ایران فاقد گیرنده تلویزیون بودند ) اعلام می شد ؛ هنوز ماه شعبان و عملیات پیشواز ادامه داشت .
با این وجود در مسجد بر سر تدارکات ماه مبارک رمضان بحث می شد و گاه شخص امام جماعت بر منبر ، و گاه خادم مسجد یا فردی دیگر در جوار منبر ، کم و کاستی های مسجد ، و اکثرا" یک یا چند خانواده فقیر محتاج ، را عنوان می کردند ؛ ازکسانی که قبلا" در این باره مساعدت کرده بودند یا قول مساعدت داده بودند تشکر می کردند ؛ و بابت سایر کمبود ها هم برخی از مؤمنان حاضر پیشقدم می شدند . گاهی هم کاسه یا جعبه ای را دور می چرخاندند و پول جمع می کردند .، و به هر حال قرار و مدارهائی برای ایام ماه مبارک رمضان بین خود می نهادند .
در همین شب ، و قبل از نماز مغرب ، یا بین دو نماز هم موضوع آشتی کنان ها و حلالیت طلبیدن ها مطرح می شد . 

نظرات() 

← درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : Alireza Ayatollahi ( Tehran.Iran ( علی رضا آیت اللهی ( ایران.تهران )

← لینکدونی

← طبقه بندی

← آرشیو

← لینکستان


← آخرین پستها

← نویسندگان

← ابر برچسبها

← آمار وبلاگ

  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :
ساخت وبلاگ در میهن بلاگ

شبکه اجتماعی فارسی کلوب | اخبار کامپیوتر، فناوری اطلاعات و سلامتی مجله علم و فن | ساخت وبلاگ صوتی صدالاگ | سوال و جواب و پاسخ | رسانه فروردین، تبلیغات اینترنتی، رپرتاژ، بنر، سئو